نقش خودشناسى در خداشناسى

از نگاه قرآن كريم ، در آفرينش انسان ، نشانه ها و دلايل روشنى براى خداشناسى وجود دارد كه هر كس اهل لجاجت نباشد و بخواهد از راه دليل و برهان ، حقايق هستى را بپذيرد ، مى تواند با دقّت در حكمت هاى وجودِ خود ، با آفريدگار جهان و حقيقة الحقايق ، آشنا شود :

«وَ فِى خَلْقِكُمْ وَ مَا يَبُثُّ مِن دَابَّةٍ ءَايَاتٌ لِّقَوْمٍ يُوقِنُونَ .
و در آفرينش شما و جنبندگانى كه پراكنده اند ، نشانه هايى براى يقين داران است » .

«وَ فِى الْأَرْضِ ءَايَاتٌ لِّلْمُوقِنِينَ * وَ فِى أَنفُسِكُمْ أَفَلَا تُبْصِرُونَ .
و در زمين ، نشانه هايى براى يقين داران است و در خود شما . مگر نمى بينيد؟» .

«سَنُرِيهِمْ ءَايَاتِنَا فِى الْأَفَاقِ وَ فِى أَنفُسِهِمْ حَتَّى يَتَبَيَّنَ لَهُمْ أَنَّهُ الْحَقُّ .
به زودى ، نشانه هاى خود در كرانه ها[ى هستى] و در خودشان را به آنان نشان خواهيم داد تا برايشان روشن شود كه او حق است» .

اين آيات ، تصريح مى كنند كه نه يك دليل و نشان ، بلكه دليل ها و نشانه هاى فراوانى در وجود انسان براى آشنايى با آفريدگار جهان هست كه انسان نمى تواند حقيقتا خودشناس ، امّا خداناشناس باشد .

اقسام احاديث دعوت به خودشناسى

احاديث اسلامى ، با الهام گرفتن از قرآن ، فراوان بر خودشناسى تأكيد دارند . اين احاديث را مى توان به چهار دسته تقسيم كرد :
۱ . ارزش خودشناسى

دسته اوّل ، احاديثى هستند كه خودشناسى را با ارزش ترينِ شناخت ها معرّفى مى كنند ، مانند آنچه از امام على عليه السلام روايت شده است كه :

أَفضَلُ المَعرِفَةِ مَعرِفَةُ الإِنسانِ نَفسَهُ .  برترين شناخت ، خودشناسى است .

المَعرِفَةُ بِالنَّفسِ أَنفَعُ المَعرِفَتَينِ .  سودمندترينِ دو شناخت ، خودشناسى است .

أَفضَلُ الحِكمَةِ مَعرِفَةُ الإِنسانِ نَفسَهُ .  برترين حكمت ، خودشناسى است .

غايَةُ المَعرِفَةِ أَن يَعرِفَ المَرءُ نَفسَهُ .  نهايت شناخت ، خودشناسى است .

مَعرِفَةُ النَّفسِ أنفَعُ المَعارِفِ . سودمندترينِ شناخت ها ، خودشناسى است .

و از امام باقر روايت شده :
لا مَعرِفَةَ كَمَعرِفَتِكَ بِنَفسِكَ .  هيچ شناختى مانند اين نيست كه خود را بشناسى .

  ۲ . زيان هاى جهل به خود

دسته دوم ، احاديثى اند كه به بيان زيان هاى نشناختن خود پرداخته اند .

در اين احاديث ، تأكيد شده است كه انسان تا خود را نشناسد ، نمى تواند جهان بينى درستى داشته باشد و راه رستگارى و نجات را در زندگى بيابد .

بخشى از سخنان امام على عليه السلام در اين باره ، چنين است :

مَن جَهِلَ نَفسَهُ كانَ بِغَيرِ نَفسِهِ أجهَلَ .  آن كه خود را نشناسد ، به غير خود ، نادان تر است .

كَيفَ يَعرِفُ غَيرَهُ مَن يَجهَلُ نَفسَهُ ؟!  آن كه خود را نشناخته است ، چگونه ديگرى را بشناسد ؟!

لا تَجهَل نَفسَكَ فَإِنَّ الجاهِلَ مَعرِفَةِ نَفسِهِ جاهِلٌ بِكُلِّ شَى ءٍ .  از خود ، بى خبر مباش كه بى خبر از خود ، از همه چيز بى خبر است .

مَن لَم يَعرِف نَفسَهُ بَعُدَ عَن سَبيلِ النَّجاةِ ، و خَبَطَ فِى الضَّلالِ وَ الجَهالاتِ .  كسى كه خود را نشناسد ، از راه رهايى دور مى افتد و در گم راهى و نادانى فرو مى غلتد .

۳ . كليد هستى شناسى

دسته سوم ، احاديثى هستند كه تصريح مى كنند خودشناسى ، مقدّمه و كليد هستى شناسى است ، چنان كه از امام على عليه السلام نقل شده است كه :

مَن عَرَفَ نَفسَهُ فَهُوَ لِغَيرِهِ أعرَفُ .  آن كه خود را بشناسد ، ديگران را بهتر مى شناسد .

مَن عَرَفَ نَفسَهُ فَقَدِ انتَهى إِلى غايَةِ كُلِّ مَعرِفَةٍ وعِلمٍ .  آن كه خود را بشناسد ، به نهايتِ هر شناخت و دانشى مى رسد .

۴ . كليد خداشناسى

دسته چهارم ، احاديثى اند كه خودشناسى را كليد خداشناسى ، بلكه برابر با خداشناسى مى دانند كه در فصل چهارم به آنها پرداخته شد و مشهورترينِ آنها اين حديث شريف است كه از پيامبر خدا و امام على عليه السلام روايت شده كه فرموده اند :

مَن عَرَفَ نَفسَهُ فَقَد عَرَفَ رَبَّهُ .  آن كه خود را بشناسد ، پروردگارش را نيز مى شناسد .

۵ . مقصود از خودشناسى

دسته پنجم ، احاديثى اند كه خودشناسى را تبيين و تفسير مى كننددر ميان همه آيات و احاديثى كه مردم را به خودشناسى دعوت كرده اند ، حديث شريف «مَن عَرَفَ نَفسَه فَقَد عَرَفَ رَبَّه» مورد توجّه دانشمندان ، بويژه اهل حكمت و عرفان قرار گرفته

باز هم از معلم مهربونم ممنونم

که زحمت کشیدن و این مطالب زیبا رو برام ارسال کردن